شب یلدا

شب یلدا در واقع از زمان غروب آفتاب در آخرین روز پاییز یعنی ۳۰ آذر شروع می‌شود و با طلوع آفتاب در اولین روز زمستان یعنی اول دی به پایان می‌رسد. این شب از تمام شب‌های سال بلندتر است و اجداد ما هر سال آن را جشن می‌گرفتند.

​

یلدا واژه‌ای سُریانی به معنای زایش و تولد است. ابوریحان بیرونی، دانشمند همه فن حریف و تقویم‌شناس، از شب یلدا با نام میلاد اکبر یاد می‌کند؛ و منظور از این نام را میلاد خورشید دانسته است. همچنین شب چله همان شب یلدا است و چون از فردای این شب، چله بزرگ زمستان آغاز می‌شود به آن شب چله می‌گویند. چله تابستان از تیر و چله زمستان از دی‌ ماه شروع می‌گردد. چله بزرگ زمستان، که درست بعد از شب یلدا آغاز می‌شود؛ شروع زمستان است و شدت سرما در آن بیشتر است. چله بزرگ تا دهم بهمن طول می‌کشد. پس از آن، چله کوچک است که تا اول اسفند ادامه دارد. در این مطلب از مجله دلتا با رسوم شب یلدا و طولانی ترین شب سال از نظر علمی آشنا می‌شوید.

​

تاریخچه شب یلدا

تاریخچه شب یلدا به گذشته‌های بسیار دور بر‌می‌گردد. اما قدمت دقیقش مشخص نیست. برخی باستان‌شناسان، تاریخ شب یلدا را هفت هزار سال می‌دانند. آن‌ها به ظروف سفالی دوره پیش از تاریخ، استناد می‌کنند. این ظروف دارای نقوش حیوانیِ ماه‌های ایرانی، مانند قوچ و عقرب هستند. البته این نقوش در کتیبه‌ها و یافته‌های باستان‌شناسی کمیاب‌اند. با همه‌ این‌ها آنچه به عنوان شب یلدا رسمیت یافته، به حدود ۵۰۰ سال قبل از میلاد برمی‌گردد. یلدا در زمان داریوش یکم به تقویم رسمی ایرانیان باستان، وارد شده است.

از دلایل برپایی شب یلدا می‌توان به دو مورد اشاره کرد: اول پیروزی روشنایی و نور بر تاریکی و دیگری شب تولد مهر و میترا (خورشید) و آغاز خلقت.

گردش زمین به دور خورشید و تغییر فصل‌ها

می‌دانیم که زمین در طول یک سال (حدود ۳۶۵ روز و ۶ ساعت)، یک دور کامل به دور خورشید می‌چرخد. زمین ما در فضا با زاویه‌ ۲۳.۵ درجه در مدار خود به دور خورشید می‌چرخد. همین ویژگی دلیل به وجود آمدن فصل ها است. زیرا نیم‌کره جنوبی و شمالی زمین با توجه به زاویه محور زمین در هر زمان از سال، نور خورشید را با زاویه‌ای خاص دریافت می‌کنند.

​

با توجه به شکل بالا در اول فصل بهار و پاییز (بالا و پایین) نیم‌کره شمالی و جنوبی با زاویه‌ای برابر از نور خورشید استفاده می‌کنند و طول شب و روز برابر است (اعتدال بهاری و پاییزی.) از طرف دیگر در ابتدای تابستان (سمت راست) خورشید به نیم‌کره شمالی عمود و به نیم‌کره جنوبی مایل می‌تابد. بنابراین در نیم‌کره شمالی تابستان و در نیم‌کره جنوبی زمستان است (انقلاب تابستانی). در نهایت در ابتدای زمستان (سمت چپ)، خورشید به نیم‌کره جنوبی عمودتر از نیم‌کره شمالی می‌تابد. در نتیجه در نیم‌کره شمالی زمستان و در نیم‌کره جنوبی تابستان خواهد بود (انقلاب زمستانی.)

با عبور از فصل بهار و رسیدن به تابستان هر روز ارتفاع خورشید در آسمان بیشتر می‌شود و طول روز بیشتر و طول شب کمتر می‌گردد تا جایی که به اول تیر، یعنی انقلاب تابستانی می‌رسیم. اما در مقابل پس از اعتدال پاییزی ارتفاع خورشید در آسمان کم می‌شود. همچنین با نزدیک شدن به فصل زمستان، طول روز کوتاه و طول شب بلند می‌گردد. تا زمانی که به اول دی ماه می‌رسیم. در این روز که به انقلاب زمستانی معروف است، طولانی ترین شب سال یا شب یلدا را خواهیم داشت.

نقطه انقلاب زمستانی​

از دید نجومی دایره‌البروج که مسیر حرکت ظاهری سالانه خورشید نسبت به زمین است با استوای سماوی که از امتداد استوای زمین بر کره سماوی بدست می آید، ۲۳.۵ درجه زاویه دارند. انقلاب زمستانی لحظه‌ای است که خورشید از دید ناظر زمینی در بیش‌ترین فاصله زاویه‌ای با صفحه استوا می‌رسد.

در اول دی ۱۳۹۹ خورشید در ساعت ۱۳:۳۲ به نقطه انقلاب زمستانی می‌رسد.

همچنین بخوانید:

بسیاری از ستاره‌های مشابه خورشید میزبان سیارات سکونت پذیر هستند

خشک شدن اقیانوس های مریخ با طوفان‌های ویران کننده

احتمال وجود زندگی در زیر سطح مریخ

زمین، تنها جهان اقیانوسی در منظومه شمسی نیست

با مجله دانستنی دلتا همراه باشید

امروزه شب یلدا با شکوه بیشتری از قبل برپا می‌شود. اما نمی‌دانیم چرا برخی رسومی که در این شب اجرا می‌شده یا از یاد رفته اند یا اگر هم برخی هنوز آن ها را به یاد دارند، از انجامشان سرباز می‌زنند. خیلی ها فقط به گذاشتن یک میز کرسی (نه با منقل روشن)، تنقلات، هندوانه و میوه های فصل، بسنده می‌کنند و نهایتاً به خانه پدر و مادرانشان می‌روند و پس از یک همنشینی به خانه باز می‌گردند. اما مجله گردشگری مان به شما می‌گوید که در مناطق مختلف ایران مراسم شب یلدا نه با شکوه تهرانی ها، کمی ساده تر، اما هنوز هم با همان شور سالیان قبل اجرا شده و به یک شب نشینی ساده خلاصه نمی‌شود. با مجله دلتا بمانید تا بدانیم،  آداب و رسوم شب یلدا  در شهر های مختلف ایران چگونه است؟

شب یلدا در گیلان

گیلانی‌ ها اعتقاد جالبی دارند که می‌گوید هر کس در شب چله هندوانه بخورد سرمای زمستان را حس نمی‌کند و در تابستان سال بعد هم احساس تشنگی نمی‌کند. در نتیجه حضور هندوانه در سفره شب یلدای آن ها اهمیت ویژه‌ای دارد، حتی بیشتر از انار.

هندوانه در گیلان تا جایی اهمیت دارد که جوان‌ ترها فال “هندانه پوس” یا همان پوست هندوانه می‌گیرند. ابتدا نیت می‌کنند، هندوانه را تقسیم می‌کنند و قسمت‌ها را پشت سرشان می‌اندازند. سپس به آن نگاه می‌کنند و از روی آن نتیجه می‌گیرند که جواب فال بد است، خوب آمده و یا خیلی خوب. یادتان باشد در سفر گردشگری تان به گیلان حتماً از جوانان بپرسید فال شب یلدا چگونه است.

 شب یلدا در  شیراز

مردم شیراز برای یلدا انجیر، قیصک و برنجک می‌خورند و معمولاً تا پاسی از شب بیدارند. آن ها هم فالی مخصوص برای شب یلدا دارند، به اسم فال کلوک. کوزه‌ ای بزرگ با دهانه گشاد را می‌آورند، یک اسکناس را درونش می‌اندازند و بعد فردی می‌آید و آن را بر می‌دارد. سپس برای وی فال حافظ می‌گیرند، از شعری که آمده می‌شود به نتیجه فال هم پی برد.

شب یلدا اصفهان

رعایت آداب و رسوم شب یلدا در اصفهان، به گونه ای است که شب چله به دو اسم “چله زری” (ماده) و”عمو چله”(نر) تقسیم می‌شود. به این معنی که شب چله اصفهانی‌ ها یک شب نیست و آن ها دو شب دور هم جمع می‌شوند. قدیمی‌ های اصفهان، رختخواب‌ هایشان را در هوای آزاد و زیرآفتاب پهن می‌کنند و با این کار به زمستان خوش آمد می‌گویند. این رسم هنوز هم به همین شکل اجرا می‌شود.

شب یلدا در قزوین

بیشتر مردم در قزوین به خانه بزرگتر ها می‌روند و معتقدندخوراکی‌ های شب یلدا شگون دارد و نوید برکت است. قدیمی ترها می‌گویند اگر پنبه‌ های لحاف بیرون بریزد برف می‌آید. (کی بریزد و چگونه را نمی‌دانیم). راستی در شب یلدا فرستادن خونچه چله از طرف داماد برای عروس بین قزوینی ها رسم است. کله قند و هفت نوع میوه مثل گلابی، خربزه، سیب، هندوانه، آجیل و … از محتویات این خنچه است.

شب یلدا در تبریز

 در آذربایجان شرقی و غربی آداب و رسوم شب یلدا در شهر های مختلف آن ها تقریباً یکی است اما در شهر تبریز، مردم هندوانه می‌خورند و معمولاً  آن را ریش سفید و بزرگ فامیل قاچ می‌کند. در حین این کار جمله‌ای را به ترکی می‌گوید با معنی: بلاها را امروز بریدیم.

نامزد ها برای هم خنچه می‌فرستند، این خنچه برای داماد ها از انار و هندوانه و پارچه و آینه و برای عروس ها از پول، شیرینی، جوراب و … تشکیل شده است. اگر اولین سال ازدواج زوج‌ های تبریزی باشد پدر عروس قبل از غروب سهم دختر و دامادش را برایشان می‌فرستد. در اینجا هم یلدا را دو شب جشن می‌گیرند، چله بزرگ و چله کوچک و معمولاً تا آخر چله کوچک خانه تکانی نمی‌کنند.

شب یلدا در همدان

در سفره شب یلدا در شهر های مختلف همدان، گردو، کشمش و مویز قرار می دهند. در این استان رسم است که فال سوزن بگیرند. دختر بچه‌ای نابالغ را می‌نشانند و او بر یک پارچه‌ نبریده و آب ندیده، سوزن می‌زند. همه دور تا دور اتاق می‌نشینند و پیر زنی به طور پیاپی هنگام سوزن زدن های دخترک، شعر می‌خوانند و مهمانان هم بنا به ترتیبی که نشسته‌اند، هر بیت شعر پیرزن را به عنوان فال خود در نظر می‌گیرند.

شب یلدا در بندرعباس

غذاهای بخصوصی برای اجرای آداب و رسوم شب یلدا در بندر عباس، تهیه می‌شود. نان رگاگ و غذایی به نام سوراغ و مهیاوه، هواری ماهی و قلیه ماهی هم از دیگر غذاهایی است که پختن آن در شب یلدا مرسوم است. به علاوه اینکه مردمان جنوب، شب را با زدن سازهای بادی و کوبه‌ای به شادی و پایکوپی دور هم می‌گذرانند.

شب یلدا در لرستان

رسم «شو اول قاره» مربوط به شب یلدای لرستان است. آن ها علاوه بر پختن غذا های خاص این شب و گرفتن فال چهل سرو، چیزی شبیه به قاشق زنی شب چهارشنبه‌ سوری را هم خانه به خانه تکرار می‌کنند. به این صورت که شال یا چادری را از پشت بام همسایه آویزان کرده تا از او آجیل یا میوه بگیرند. تا وقتی که شال، پر از میوه و آجیل و شیرینی بشود. از سویی خوردن خوراکی به اسم گندم شیره هم در لرستان مرسوم است.

شب یلدا در کرمان

در کرمان شیرینی‌ های مخصوص کرمانی مثل کماچ و کلمپه تهیه شده و همه کوچکتر ها به خانه بزرگ‌ ترها می‌روند. بازی مخصوصی هم هنگام دور هم جمع شدن انجام می‌دهند به نام «ماردوره» که در این بازی، هر کسی باید از ابتدای مهمانی نیت کرده و شیئ کوچکی مانند دکمه، سوزن و یا سکه را در ظرفی سفالی بیندازد. سپس یکی از بزرگ ترها بیتی از حافظ می‌خواند و  هر کدام از این اشیا را بر می‌دارد. این بیت، به عنوان فال آن فردی که شیئ آن خارج شده در نظر گرفته می شود.

صدها سال می‌شود، شب یلدا در ایران و سایر کشور هایی که رسم آن را می‌دانند جشن گرفته می‌شود. همان که شب چله هم هست؛ که طولانی ترین شب سال و آخرین شب پاییز است. که تاریک ترین شب سال است و همه تا سپیده دم بیدار می‌مانند تا زایش الهه خورشید را ببینند؛ و در نهایت همان که اندوه غیبت خورشید و تاریکی‌اش را با روشن کردن آتش کم می‌کنند.

می‌خواهیم در مجله گردشگری مجله مان ببینیم اصلاً چرا این شب را جشن می‌گرفتند و می‌گیریم. چرا اجداد ما این شب را تا صبح به جشن و پایکوبی گرد آتش می‌گذراندند تا اهریمن و تباهی نیاید؟ جلوه‌ هایی از سنت‌ های ایران باستان را در شب نشینی اعضای خانواده و اقوام به نمایش می‌‍گذاشتند و فال می‌گرفتند و شاهنامه می‌خواندند و خوراکی های متنوع می‌خوردند. با مجله دلتا بمانید.

تاریخ شب یلدا

یکی از کهن‌ ترین جشن‌ های ایرانیان، مراسم «شب یَلدا» یا « شب چله » است. مصادف با انقلاب زمستانی است. یلدا به زمانی بین غروب آفتاب از ۳۰ آذرماه، تا طلوع آفتاب در اول ماه دی گفته می‌شود. «چلّه» مخفف «چهله» و نشانه یک دوره زمانی معین است. چله بزرگ از یکمین روز دی ماه (خرم روز) تا دهم بهمن که جشن «سده» است به طول می‌انجامد و آن را چله بزرگ می‌نامند، سرمای زیادی هم دارد تا چله کوچک فرا برسد که از دهم از بهمن تا پایان آن است و سرما کم کم کاسته می‌شود.

روز پس از شب یلدا (یکم دی ماه) را خورروز (روز خورشید) می‌خواندند. تعطیل عمومی بود. در این روز پادشاه لباس ساده می‌پوشید تا با مردمش یکسان باشد. کسی حق دستور دادن به دیگری نداشت. جنگ کردن و خونریزی ممنوع بود؛ نمی‌خواستند مرتکب بدی شوند که آیین مهر، ارتکاب هر کار بد کوچک را در روز تولد خورشید گناهی بسیار بزرگ می‌شمرد.

افسانه ها می‌گویند آن روزها ننه سرمایی بود که در آسمان ها زندگی می‌کرد. گیس هایش مثل برف سپید بود. زمستان را همراه دو پسرش می‌آورد. چرا که او آنقدر پیر بود که نمی‌توانست خودش به تنهایی برف های آن سال را جابجا کند. پسر بزرگش چله بزرگ است که چهل روز بر زمین حکم رانی می‌کند و پسر کوچکش چله کوچیک، که او قدری مهربان تر است و زود تر هم بساطش را جمع می‌کند تا برود.

تاریخ شب یلدا

یلدا به معنای «زایش» و «تولد» است. تاریکی هم نماینده اهریمن بود و چون در طولانی‌ ترین شب سال، تاریکی اهریمنی بیشتر طول می‌کشید، برایشان نحس بود، پس آتش می‌افروختند تا تاریکی بگریزد. برای پذیرایی میوه های فصل میوه‌ های خشک را استفاده می‌کردند. شب را با خوردن، نوشیدن، شادی و پایکوبی و گفتگو می‌گذراندن تا خوابشان نرود. تا زایش خورشید فرابرسد و نور بر تاریکی پیروز شود. از آنجا که آن ماه، ماه تولد خورشید بود آن را دی به معنی دادار و آفریننده نامیدند. درواقع نامی برای بشارت پیروزی اورمزد بر اهریمن و روشنی بر تاریکی.

آداب و رسوم شب یلدا

• سفره شب یلدا

  اول از همه سفره ای برای پذیرایی از الهه خورشید باید پهن می‌شد. این سفره «میَزد» (Myazd) نام داشت و میوه‌ های تر و خشک و آجیل که به اصطلاح زرتشتیان، «لُرک» (Lork) نام داشت را در آن قرار می‌داند. سفره شب چله جنبه‌ دینی داشته و مقدس بود و برکتش را از روشنایی ایزد مهر می‌طلبیدند. کنار این سفره به شکرگزاری نعمت های آن سال می‌پرداختند و نعمت و فراوانی سال نو را با محتویات نمادین سفره یلدا آرزو می‌کردند.
  

• میوه های شب یلدا

  هندوانه گل مجلس و مهمترین میوه سفره یلداست. یادآور گرمای تابستان و حرارت خورشید است. برخی قدیمی تر ها هم بر این باور بودند که اگر مقداری هندوانه در شب یلدا بخورید، در سراسر زمستان، نه تنها سرما نخواهید خورد بلکه هیچ بیماری بر شما غلبه نخواهد کرد.

  انار در سفره شب یلدا، نشانه تولد و زایش است. دانه های انار معنی ازدیاد نسل و باروری می‌دهد و خوردن آن در شب یلدا بسیار خوش یمن بوده است.

• آجیل شب یلدا

  آجیل شب چله هم مانند آجیل چهارشنبه سوری خوراکی های مخصوص به خود را دارد. مثل پسته، بادام، فندق و گردو که در بعضی مناطق از میوه‌های خشک نیز برای این آجیل استفاده می‌کنند. در آن زمان بیشتر به دلیل آنکه همه سرگرم شکستن آجیل و خوردن آن شوند و خوابشان نرود حتماً در سفره یلدا قرار داده می‌شد.
  

• شام شب یلدا

  معمولاً غذاهایی مثل انار پلو، سبزی پلو با ماهی و زرشک پلو و … در این شب پخته می‌شود. چند روز مانده به شب یلدا معمولاً در همه شهر های ایران همه در تدارک برگزاری این جشن هستند و سور و سات آن را مهیا می‌کنند. خیابان ها شلوغ تر از قبل می‌شود و مردم زیادی را در میوه فروشی ها و آجیل فروشی ها خواهید دید.
  در بعضی از شهرها هم آداب و رسومی خاصی برای گذراندن شب یلدا وجود دارد، در برخی کشور های همسایه مان مانند افغانستان، پاکستان و تاجیکستان که در مطلبی دیگر به آن ها خواهیم پرداخت.

• فال حافظ و شاهنامه خوانی

  شاهنامه خوانی و گرفتن فال حافظ یکی از رسم های شب یلداست. هرچند امروزه گرفتن هر نوع فالی در این شب مرسوم شده است اما اصل قضیه گرفتن فال حافظ بوده است. البته باید توجه داشت که اگر می‌گوییم برپایی جشن شب یلدا یک سنت دیرینه و چند هزار ساله است، پس این رسم به تازگی و چند سده است که به یلدا اضافه شده است. به این ترتیب که بزرگ خاندان به شکلی اتفاقی کتاب حضرت حافظ را می‌گشاید و متن شعری که می‌آید برای خانواده می‌خواند.
  شاهنامه خوانی هم از آنجا آمد که شعر های حماسی خوانده شود و نیروی شر از اینهمه رشادت پهلوانان ایرانی بترسند تا نیروی روشنی زودتر چهره بنماید. سنت قصه گویی پدرها و مادربزرگ ها هم برای بیدار نگه داشتن افراد در شب چله تا سپیده دم بود و هرچه طولانی تر هم بهتر.